D. Temple, F. Bargo, E. Mainau, I. Ipharraguerre, X. Manteca
Zachowania zwierząt związane z leżeniem i odpoczynkiem należą do zachowań o najwyższym biologicznym priorytecie. Brak odpowiedniego czasu leżenia i snu wpływa zarówno na produkcję, jak i dobrostan krów mlecznych. Rodzaj systemu utrzymania ma istotny wpływ na zachowanie odpoczynkowe (leżenie), zdrowie i wyniki produkcyjne bydła. Każdy ze sposobów ma swoje zalety i wady, a w niniejszym opracowaniu przedstawiono skuteczne wdrożenie systemu utrzymania na kompoście na fermie mlecznej Chiavassa.
Znaczenie zachowania związanego z leżeniem
Krowy mleczne są silnie zmotywowane do leżenia przez około 10–12 godzin dziennie. Leżenie jest zachowaniem o wyższym priorytecie niż pobieranie paszy czy kontakt społeczny, kiedy dostęp do tych czynności jest ograniczony. Odpowiednia ilość czasu przeznaczona na leżenie jest kluczowa, ponieważ jego brak wpływa bezpośrednio na produkcję mleka oraz dobrostan. Krowa leżąca częściej przeżuwa i produkuje więcej śliny, co zmniejsza ryzyko kwasicy żwacza. Leżąca krowa ma także zwiększony przepływ krwi przez wymię (ok. 5 l/min) w porównaniu ze stojącą (ok. 3 l/min). Nadmierne stanie zwiększa ciśnienie w puszce racicowej i powoduje hipoksję i niedokrwienie, co sprzyja kulawiznom. Dodatkowo, konkurencja o wygodne miejsce odpoczynku prowadzi do konfliktów społecznych i przewlekłego stresu.
Wskaźniki behawioralne
Do oceny komfortu związanego z odpoczynkiem stosuje się takie wskaźniki jak: czas leżenia, częstotliwość okresów leżenia oraz czas ich pojedynczego trwania. Krowy na wygodnych powierzchniach leżą dłużej, ale częściej zmieniają pozycję. Na szorstkich powierzchniach krowy wolą stać, aby uniknąć bólu podczas kładzenia się i wstawania. Częściej obserwuje się także leżenie poza legowiskiem lub tzw. „perching”, czyli utrzymywanie tylnych kończyn w przejściu.
Sen
Dorosłe krowy śpią około 4 godzin dziennie, głównie w nocy. Sen REM pojawia się najczęściej, gdy krowa leży z głową opartą na swoim boku. Krowy dobrze zaadaptowane do środowiska rzadko śpią na stojąco. Ograniczony czas leżenia zmniejsza możliwości wypoczynku i snu, a jego niedobór może wpływać na układ hormonalny, zwiększać wydatek energetyczny organizmu i pogarszać odporność.
System utrzymania a problemy z dobrostanem
System utrzymania zwierząt silnie wpływa na zachowanie odpoczynkowe oraz zdrowie. Nie istnieje jednak jeden idealny system utrzymania krów mlecznych – o powodzeniu decyduje głównie zarządzanie stadem. Najpowszechniejsze są systemy wolnostanowiskowe, które różnią się konstrukcją, zastosowanymi materiałami oraz wymiarami. Niewłaściwie wymiarowane legowiska zwiększają liczbę krów stojących w pozycji „perching” oraz leżących poza obszarem legowiska. Miękkie powierzchnie zmniejszają natomiast urazy przednich goleni. Twarde lub śliskie podłogi zwiększają ryzyko urazów i kulawizn.
Systemy głębokiej ściółki
Systemy wykorzystujące głęboką ściółkę (słoma lub kompost) są w Europie nadal rzadkie, choć ich popularność rośnie. Krowy wyraźnie preferują ściółkę głęboką, co przekłada się na dłuższy czas leżenia i mniejszą częstotliwość urazów. Wadami są natomiast: duże nakłady pracy, wyższe koszty oraz większe ryzyko zabrudzenia zwierząt i mastitis. Nadmierna wilgoć zmiękcza róg racicowy i sprzyja infekcjom. Dlatego w takich systemach kluczowa jest właściwa higiena i utrzymanie ściółki.
„Wspieranie prawidłowego zachowania odpoczynkowego poprawia efektywność produkcji”.
Przypadek praktyczny – gospodarstwo mleczne Chiavassa
Gospodarstwo Chiavassa w prowincji Santa Fe (Argentyna) utrzymuje około 1000 krów rasy holsztyńsko-fryzyjskiej żywionych TMR. W 2014 roku wdrożono system kompostowej głębokiej ściółki dla wysokowydajnych krów (ok. 300 sztuk). System wymaga codziennej, intensywnej obsługi oraz wydzielenia odpowiedniej powierzchni na krowę. Monitorowano pobranie suchej masy, wydajność mleczną i efektywność konwersji paszy. W ciągu 3 miesięcy od przeprowadzonej zmiany efektywność konwersji wzrosła o 30% (1,80 vs 1,40 l mleka/kg s.m.), przy podobnym pobraniu s.m. (27,5 kg/dzień). Produkcja mleka zwiększyła się z 39 do 49 l/dzień, a liczba litrów mleka uzyskanych z żywienia dawką podstawową o 36%. Nie odnotowano wzrostu liczby komórek somatycznych. Dane zebrano w tabeli poniżej.
Zmiany w efektywności produkcji
| Wskaźnik | Poprzednie warunki | Nowe warunki | Zmiana |
| Efektywność konwersji (l mleka/kg s.m.) | 1,40 | 1,80 | +29% |
| Pobranie s.m. (kg/dzień) | 27,7 | 27,2 | -2% |
| Produkcja mleka (l/dzień) | 38,7 | 48,7 | +26% |
| Produkcja mleka z dawki podstawowej (l/dzień) | 28,3 | 38,5 | +36% |
Podsumowanie
Krowy mleczne są silnie zmotywowane do leżenia przez 10–12 godzin dziennie. Komfortowe warunki poprawiają zachowania odpoczynkowe (leżenie), sen i w konsekwencji wyniki produkcyjne. Przykład gospodarstwa Chiavassa dowodzi, że inwestycja w komfort przynosi wymierne korzyści ekonomiczne.
Materiały źródłowe
- Chiavassa group – grupochiavassa.com/web
- Cook NB, Nordlund KV. The influence of the environment on dairy cow behavior, claw health and herd lameness dynamics. Veterinary Journal 2009, 179: 360-369.
- EFSA Effects of farming systems on dairy cow welfare and disease Report… EFSA Journal 2009, 1143: 1-7.
- Endres MI, Barberg AE. Behavior of dairy cows in an alternative bedded-pack housing system. Journal of Dairy Science 2007, 90: 4192-4200.
- Munksgaard L, Jensen MB, Pedersen LJ, Hansen SW, Matthews L. Quantifying behavioural priorities. Applied Animal Behaviour Science 2005, 92: 3-14.
